Pies z demencją robi się niespokojny głównie wieczorem: czym jest sundowning i dlaczego rytm snu i czuwania może się odwrócić?

Starszy pies przesypia większą część dnia, a około 18:00–20:00 zaczyna chodzić po mieszkaniu bez celu. Dyszy, popiskuje, staje przy drzwiach, po chwili zapomina, dlaczego tam podszedł. Potrafi wejść między meble i nie umie się wycofać. W nocy budzi opiekuna kilka razy, choć jeszcze rok wcześniej spał bez przerwy do rana. Taki schemat jest charakterystyczny dla zaburzeń poznawczych u starszych psów i bywa określany jako sundowning, czyli nasilanie dezorientacji i niepokoju pod koniec dnia.

Nie jest to osobna choroba ani rozpoznanie, które można postawić wyłącznie na podstawie wieczornego chodzenia po domu. Sundowning opisuje wzorzec objawów, najczęściej spotykany u psów z zespołem dysfunkcji poznawczej – CCD lub CCDS, potocznie nazywanym psią demencją. Problem polega na tym, że podobnie mogą wyglądać ból stawów, potrzeba częstszego oddawania moczu, utrata wzroku, choroby neurologiczne czy zaburzenia metaboliczne. Dlatego najgorszym błędem jest automatyczne uznanie: „ma już swoje lata”.

Dlaczego pies z demencją jest spokojny w dzień, a wieczorem zaczyna chodzić, dyszeć i wokalizować?

Zespół dysfunkcji poznawczej jest postępującą chorobą neurodegeneracyjną starszych psów. Dochodzi w niej między innymi do zaniku części struktur mózgu, zaburzeń działania neuroprzekaźników, stresu oksydacyjnego oraz odkładania beta-amyloidu. Zmieniają się pamięć, orientacja przestrzenna, reakcje społeczne i zdolność prawidłowego rozpoznawania pory dnia.

Ryzyko gwałtownie rośnie wraz z wiekiem. W jednym z klasycznych badań objawy odpowiadające zaburzeniom poznawczym stwierdzano u około 28% psów w wieku 11–12 lat i 68% psów w wieku 15–16 lat. Nie oznacza to jednak, że każdy bardzo stary pies rozwinie demencję. U części zwierząt do późnego wieku nie pojawiają się istotne klinicznie zaburzenia poznawcze.

Weterynarze porządkują objawy za pomocą schematu DISHAA:

• D – disorientation: dezorientacja, wpatrywanie się w ścianę, utknięcie w rogu pomieszczenia, chodzenie bez wyraźnego celu;

• I – interactions: zmiana kontaktu z ludźmi i innymi zwierzętami, nadmierne przywiązanie albo przeciwnie – wycofanie;

• S – sleep-wake cycle: zmiana rytmu snu i czuwania, szczególnie spanie w dzień i aktywność nocą;

• H – house soiling: oddawanie moczu lub kału w domu mimo wcześniejszego zachowania czystości;

• A – activity: spadek normalnej aktywności albo pojawienie się czynności powtarzalnych, takich jak krążenie;

• A – anxiety: nasilony lęk, pobudzenie, nowe fobie lub drażliwość.

Właśnie kombinacja dezorientacji, zmiany aktywności, lęku i zaburzeń snu daje często wieczorny obraz sundowningu.

Typowy epizod nie musi wyglądać dramatycznie. Pies może po prostu chodzić między pokojami przez kilkadziesiąt minut, kłaść się i natychmiast wstawać, prosić o wyjście kilka minut po spacerze albo szczekać w kierunku pustego korytarza. Innym razem pobudzenie jest na tyle silne, że pies przez kilka godzin nie potrafi znaleźć miejsca do odpoczynku.

Szczególnie mylące jest to, że w dzień zwierzę może sprawiać wrażenie spokojnego. Tyle że spokojny nie zawsze oznacza prawidłowo funkcjonujący. Pies, który po nieprzespanej nocy śpi pięć godzin w środku dnia, dodatkowo wzmacnia odwrócenie rytmu dobowego.

Nie każdy wieczorny niepokój to jednak demencja. Jeżeli objawy pojawiły się nagle – w ciągu godzin albo kilku dni – trzeba najpierw szukać innych przyczyn. Szczególnie niepokojące są:

• przechylenie głowy i problemy z utrzymaniem równowagi,

• oczopląs,

• napad drgawkowy,

• nagłe krążenie wyłącznie w jedną stronę,

• osłabienie lub omdlenie,

• wyraźny ból,

• gwałtowny wzrost pragnienia i ilości oddawanego moczu,

• wymioty, brak apetytu albo utrata masy ciała,

• nagła utrata wzroku,

• gwałtowna zmiana zachowania po rozpoczęciu nowego leku.

Demencja najczęściej rozwija się stopniowo. Nagła zmiana zachowania u starszego psa jest więc przede wszystkim powodem do diagnostyki, a dopiero później do rozważań o sundowningu.

Jak dochodzi do odwrócenia rytmu snu i czuwania u starego psa?

Zdrowy rytm dobowy nie działa jak zwykły zegarek odmierzający 24 godziny. Organizm codziennie synchronizuje go z otoczeniem. Najsilniejszym sygnałem jest światło, ale znaczenie mają również ruch, karmienie, spacery i aktywność społeczna.

U starszego psa kilka mechanizmów potrafi zepsuć tę synchronizację jednocześnie.

Pierwszy problem to zmiany zachodzące w starzejącym się mózgu. Zaburzeniu ulega regulacja snu, czuwania, orientacji i pobudzenia. Badania snu u starszych psów pokazują również związek pomiędzy cięższymi zaburzeniami poznawczymi a zmianami struktury snu, między innymi skróceniem niektórych faz NREM i REM.

Drugi problem jest dużo bardziej przyziemny. Pies zaczyna więcej spać w dzień. Po nocnym chodzeniu jest zmęczony, więc rano zasypia na kilka godzin. Potem śpi po południu. Wieczorem jego zapotrzebowanie na sen jest mniejsze i rozpoczyna się kolejna niespokojna noc. Powstaje samonapędzający się schemat:

nocne pobudzenie → długi sen w dzień → mniejsza senność wieczorem → kolejna aktywna noc.

Trzeci element to utrata wzroku i słuchu. Pies, który słabo widzi po zmroku, dostaje mniej czytelnych informacji o swoim otoczeniu. Znane mieszkanie może nagle stać się trudniejsze do zinterpretowania. Cień w korytarzu wygląda jak przeszkoda, a pies nie słyszy opiekuna znajdującego się kilka metrów dalej. Jeśli do tego dochodzi pogorszenie pamięci przestrzennej, zapadający zmrok staje się realnym czynnikiem nasilającym dezorientację.

Dlatego niektóre psy funkcjonują zaskakująco dobrze w jasne przedpołudnie, natomiast w słabo oświetlonym mieszkaniu po godzinie 19 zaczynają się gubić.

Dochodzi też czwarty element: ból. Zwyrodnienia stawów, kręgosłupa czy przewlekły dyskomfort są u geriatrycznych psów częste. Zwierzę może przespać kilka godzin, a potem wstawać, bo pozycja zaczyna boleć. Chodzi, ponownie się kładzie i znów wstaje. Z zewnątrz wygląda to niemal identycznie jak niepokój związany z demencją.

Dlatego prawidłowa diagnostyka CCDS jest diagnostyką z wykluczenia. Nie istnieje pojedyncze badanie krwi, które odpowiada: „tak, to demencja”.

W praktyce punktem wyjścia powinny być:

1. dokładny wywiad dotyczący zachowania i rytmu całej doby;

2. badanie kliniczne;

3. ocena neurologiczna;

4. ocena bólu i sprawności ruchowej;

5. badanie krwi i moczu dobrane do wieku oraz objawów;

6. sprawdzenie wzroku i słuchu, jeżeli ich pogorszenie jest prawdopodobne.

Dopiero później, gdy objawy tego wymagają, lekarz może rozszerzyć diagnostykę między innymi o badania hormonalne, pomiar ciśnienia czy obrazowanie mózgu.

Bardzo praktyczny jest dziennik 24-godzinny. Przez 7–14 dni zapisuje się godziny snu, spacerów, karmienia, wokalizacji, wypadków w domu i epizodów chodzenia bez celu. Jeszcze lepiej nagrać telefonem kilka typowych sytuacji. Dziesięciominutowy film z nocnego zachowania może powiedzieć lekarzowi więcej niż opis: „wieczorem jest jakiś dziwny”.

Co naprawdę pomaga przy sundowningu i nocnym pobudzeniu?

Pierwszy cel nie brzmi „zmęczyć psa przed snem”. W przypadku starego zwierzęcia z artrozą długi wieczorny marsz może pogorszyć sytuację, ponieważ kilka godzin później zacznie boleć je bardziej. Chodzi o ponowne uporządkowanie sygnałów dnia i nocy.

Największy priorytet ma regularność.

Pies powinien wstawać, dostawać posiłki i wychodzić na spacery mniej więcej o stałych porach. W dzień potrzebuje dostępu do naturalnego światła. Jeżeli kondycja pozwala, lepiej wprowadzić kilka krótszych okresów aktywności niż jeden forsowny spacer.

Praktyczny schemat może wyglądać tak:

• rano światło dzienne i spokojny spacer;

• w ciągu dnia 2–4 krótkie okresy aktywności dostosowanej do możliwości psa;

• proste ćwiczenia węchowe zamiast intensywnego wysiłku;

• ograniczenie wielogodzinnych drzemek późnym popołudniem, o ile pies dobrze to toleruje;

• wieczorem spokojny spacer umożliwiający oddanie moczu i kału;

• po powrocie stopniowe wyciszenie mieszkania;

• ostatnie wyjście bezpośrednio przed nocą u psów, które nie są w stanie utrzymać moczu przez dawną liczbę godzin.

Dom również trzeba dostosować do psa, zamiast oczekiwać, że pies dostosuje się do domu.

Przydatne są maty antypoślizgowe, zabezpieczenie schodów i zablokowanie miejsc, w których zwierzę regularnie się klinuje. Nie należy co kilka tygodni przestawiać mebli. Pies z pogarszającą się orientacją korzysta z pamięci układu mieszkania; zmiana położenia legowiska, miski i przejścia do drzwi może niepotrzebnie zwiększyć dezorientację.

U części psów całkowita ciemność w nocy pogarsza sytuację. Delikatne oświetlenie orientacyjne na trasie między legowiskiem, miską i drzwiami może pomóc, zwłaszcza gdy zwierzę gorzej widzi. Nie chodzi jednak o pozostawienie włączonych wszystkich lamp, bo noc nadal powinna wyraźnie różnić się od dnia.

Niepokój często nasila też chaos tworzony nieświadomie przez człowieka. Pies zaczyna chodzić, więc opiekun zapala światło, proponuje jedzenie, wychodzi na spacer, zaczyna się bawić, później znów gasi światło. Następnej nocy schemat się powtarza. Takie reagowanie może dodatkowo utrwalać nocną aktywność.

Jednocześnie nie należy karać psa za szczekanie, dezorientację ani oddawanie moczu w domu. Pies z CCDS nie robi tego „na złość”. Krzyk zwiększa pobudzenie, a sprawności poznawczej nie przywraca.

Leczenie bywa wielotorowe. Lekarz może rozważyć specjalistyczną dietę, suplementację lub farmakoterapię, ale wybór zależy od innych chorób i przyjmowanych leków. W weterynarii wykorzystuje się między innymi diety zawierające triglicerydy średniołańcuchowe, przeciwutleniacze i kwasy tłuszczowe, a w leczeniu CCDS stosowane są również leki wpływające na pracę układu nerwowego.

Nie warto natomiast samodzielnie zaczynać od melatoniny tylko dlatego, że problem dotyczy snu. Jest ona stosowana przez część lekarzy w określonych sytuacjach, ale dowody dotyczące jej działania bezpośrednio w psim CCDS są znacznie słabsze niż sugeruje popularność tego rozwiązania. Dawkowanie również nie powinno być kopiowane z internetowych tabel. Preparat trzeba dobrać do masy ciała, innych leków i chorób zwierzęcia, a część produktów przeznaczonych dla ludzi zawiera składniki niewskazane dla psów.

Podobnie jest z „tabletkami na uspokojenie”. Sedacja nie jest równoznaczna z leczeniem zaburzeń poznawczych. Jeżeli prawdziwą przyczyną nocnego chodzenia jest ból, parcie na mocz albo lęk, samo otępienie zwierzęcia może jedynie zamaskować problem.

Trzeba też uczciwie powiedzieć, czego leczenie nie potrafi zrobić: CCDS jest chorobą postępującą i obecne metody nie cofają zmian w mózgu. Celem jest ograniczenie objawów, podtrzymanie prawidłowego funkcjonowania możliwie długo i poprawienie jakości snu oraz codziennego życia. Część psów reaguje dobrze, część umiarkowanie, a przy zaawansowanej chorobie efekty mogą być niewielkie.

FAQ – sundowning i demencja u psa

Czy każdy pies chodzący nocą po mieszkaniu ma demencję?
Nie. Podobnie mogą zachowywać się psy cierpiące z powodu bólu, chorób układu moczowego, zaburzeń hormonalnych, chorób neurologicznych, pogorszenia wzroku lub działania leków. CCDS rozpoznaje się dopiero po ocenie innych możliwych przyczyn.

W jakim wieku może zacząć się psia demencja?
Najczęściej problem dotyczy psów geriatrycznych. Zmiany poznawcze mogą być zauważalne już około 8.–9. roku życia, ale ryzyko wyraźnie zwiększa się w kolejnych latach. Sam wiek nie wystarcza do postawienia diagnozy.

Czy sundowning występuje wyłącznie po zachodzie słońca?
Nie. Nazwa opisuje typowy wzorzec nasilania objawów pod koniec dnia, ale pies może być niespokojny również w środku nocy albo wcześnie rano. Ważniejsza od konkretnej godziny jest powtarzalność schematu.

Czy można pozwolić psu spać cały dzień, skoro w nocy nie śpi?
Nie należy na siłę utrzymywać starego psa w stanie czuwania, ale wielogodzinny sen przez prawie cały dzień może utrwalać odwrócony rytm dobowy. Lepsze są krótkie, spokojne okresy aktywności, światło dzienne, spacery i zajęcia węchowe przeplatane odpoczynkiem.

Czy zostawienie lampki na noc pomaga?
U psa z pogorszonym wzrokiem i dezorientacją niewielkie oświetlenie orientacyjne może ułatwić poruszanie się. Nie ma jednak powodu, aby przez całą noc jasno oświetlać mieszkanie. Organizm nadal potrzebuje wyraźnego rozróżnienia dnia od nocy.

Czy psa z demencją trzeba budzić, gdy długo śpi po południu?
Nie należy stosować gwałtownego wybudzania. Jeżeli długie popołudniowe drzemki regularnie poprzedzają aktywną noc, można stopniowo przesuwać część aktywności na późniejsze godziny: wyjść na krótki spacer, przeprowadzić kilka minut spokojnego treningu albo zaproponować pracę węchową.

Czy nocne popiskiwanie można ignorować?
Nie automatycznie. Najpierw trzeba sprawdzić, czy pies nie potrzebuje wyjścia, nie odczuwa bólu, nie jest spragniony albo nie utknął w miejscu, z którego nie potrafi wyjść. Dopiero po wykluczeniu takich przyczyn można pracować nad schematem nocnych zachowań.

Czy demencję u psa można wyleczyć?
Nie ma obecnie terapii, która cofałaby CCDS. Leczenie i zmiany środowiskowe mogą natomiast ograniczyć część objawów, poprawić orientację i sen oraz spowolnić pogarszanie funkcjonowania u części zwierząt.

Kiedy potrzebna jest pilna konsultacja?
Gdy zmiana zachowania jest nagła albo towarzyszą jej drgawki, utrata równowagi, oczopląs, omdlenia, nasilony ból, wymioty, problemy z oddychaniem, znaczne osłabienie lub gwałtowna zmiana pragnienia i oddawania moczu. Tego nie należy traktować jako zwykłego „wieczornego pogorszenia demencji”.

Jeżeli starszy pies zaczyna przesypiać dzień i chodzić po domu nocą, pierwszym krokiem nie powinien być suplement na sen ani próba zmęczenia go wieczornym spacerem. Najpierw przez 7–14 dni zapisz godziny snu, spacerów, karmienia, oddawania moczu i epizodów niepokoju, nagraj charakterystyczne zachowania i umów badanie weterynaryjne z oceną bólu oraz podstawową diagnostyką geriatryczną. Dopiero po wykluczeniu przyczyn somatycznych ma sens układanie planu leczenia CCDS i odbudowy rytmu dzień–noc. Więcej informacji na: https://cozazwierz.pl